Anna Blaman

Biografie

Auteur: Emma van Zalinge

Ik zweer dat ik zo zuiver mogelijk zal proberen mezelf te zijn

Anna Blaman, pseudoniem van Johanna Petronella Vrugt, wordt op 31 januari 1905 geboren in Rotterdam. Ze is de middelste van drie kinderen. Haar vader Pieter Vrugt heeft enkele rijwielzaken die na zijn overlijden – Anna is dan 12 jaar – verkocht worden door zijn weduwe Johanna Wessels.

Anna’s moeder begint een pension, vanaf 1928 gevestigd in De Vliegerstraat 50a in Rotterdam. Anna woont daar de rest van haar leven in een eigen kamer. Op haar zeventiende wordt Anna verliefd op een meisje, maar verder dan een vriendschap komt het niet. Haar zus Corrie schrijft dat hun moeder positief reageert op de coming-out van Anna en dat er daarna niet meer over gesproken wordt.

Naar aanleiding van een logeerpartij op haar achttiende bij haar tante in Brussel schrijft ze: ‘Ik zweer dat ik voor de rest van mijn leven zo zuiver en zo moedig mogelijk mezelf zal proberen te zijn.’  Tante wil namelijk dat ze er voor een avondje naar de revue ‘als een mondain meisje uitziet, hooggehakt, fraai gekapt, in een kanten jurk met decolleté’. Anna zit in het theater naar eigen zeggen ‘met de dood in haar hart’, vooral ook omdat ze geen weerstand tegen de ‘verkleedpartij’ heeft geboden.

Talentvol en veel gevraagd

Na lagere school en ulo gaat ze naar de Rijksnormaalschool (Pabo) en werkt ze als onderwijzeres op verschillende lagere scholen. In 1936 wordt ze met een nieraandoening in het Rotterdamse Bergwegziekenhuis opgenomen en verpleegd door Alie Bosch, met wie ze een relatie krijgt.

Vanwege haar zwakke gezondheid zoekt ze geen nieuwe baan meer. Tijdens de oorlogsjaren behaalt ze de akte M.O.-B Frans. Ze geeft (privé)lessen aan huis en voorziet verder in haar levensonderhoud door literair en journalistiek werk, als dramaturge en door lezingen te geven. Ze is een talentvol, veel gevraagd spreekster. Een sympathieke vrouw, die humor heeft en goed kan luisteren naar andermans problemen.

Aan het eind van de oorlog wordt Alie Bosch verliefd op een dansleraar hetgeen tot een breuk met Anna leidt. Hun vriendschap stabiliseert zich pas weer begin jaren vijftig en houdt stand tot Anna’s dood. Omstreeks 1948 krijgt ze een erotische verhouding van enkele jaren met de getrouwde schrijfster Marie-Louise Doudart de la Grée.

In 1960 overlijdt Anna aan de gevolgen van een hersenbloeding. Ze wordt begraven op begraafplaats Hofwijk. Waar haar schrijversnaam vandaan komt is een zorgvuldig bewaard geheim, er wordt gezegd dat het staat voor: Ben Liever Als MAN, maar er zijn ook andere theorieën.

Lesbocode

In 1941 debuteert ze met Vrouw en vriend, waarin ze haar (kortstondige) relatie met een voordrachtkunstenares verwerkt. Het hoofdpersonage in de roman – het alter ego van Anna – is een man. Als doordringt dat ze over haar verhouding met een vrouw heeft geschreven wordt het boek in lesbische kringen als ‘code’ gebruikt. Door het op tafel te leggen geef je aan dat je op vrouwen valt.

De breuk met Alie Bosch zet Anna aan tot het schrijven van Eenzaam Avontuur (1948). Het boek wordt met lof maar ook met afkeuring ontvangen. Simon Vestdijk noemt het een meesterwerk, maar in de christelijke pers ontstaat grote beroering vanwege de (homo)-erotische passages. Anna is er gelaten onder, zelfs wil ze aanvankelijk meewerken aan een ‘Boekentribunaal’ in 1949 over Eenzaam Avontuur in de veronderstelling dat het om ‘een serieuze controverse tussen twee literair ter zake deskundigen zou gaan’. Maar als ze te zien krijgt wat haar ‘ten laste wordt gelegd’ trekt ze zich terug. Het moet haar pijn hebben gedaan. Dat ‘de pers unaniem verontwaardigd was over een dergelijk cultuur-vandalisme’ doet haar deugd.

Versluierd

Het boek wordt in 1949 bekroond met de Prozaprijs van de Gemeente Amsterdam. In 1956 krijgt ze deze prijs opnieuw voor Op leven en dood. Ook in 1956 krijgt ze de Nederlandse staatsprijs voor literatuur, de P.C. Hooftprijs, voor haar gehele oeuvre.

Haar romans en korte verhalen zijn in hoge mate autobiografisch, maar over haar lesbisch-zijn schrijft ze versluierd. Wanneer ze het over haar verhouding met een van haar geliefden heeft, ‘vermomt’ ze zichzelf als man, die een (heteroseksuele) relatie met een vrouw heeft. De liefde tussen twee vrouwen wordt alleen maar gesuggereerd.

Het Mandje

Anna verbergt haar lesbische geaardheid geenszins, ze heeft kortstondige affaires met vrouwen, draagt vaak broeken en rijdt motor – ongewoon voor vrouwen in die tijd. Regelmatig bezoekt ze met haar vriendinnen café Het Mandje van Bet van Beeren in Amsterdam.

Door zich te uiten op manieren die voor vrouwen in de jaren vijftig niet gangbaar zijn inspireert ze vrouwen om vrij te zijn. In die zin is ze een rolmodel. Vrouwen worden niet geacht seksuele gevoelens te hebben, te tonen of erover te schrijven. Bovendien is het voor vrouwen in die tijd al moeilijk genoeg een economisch zelfstandig bestaan op te bouwen, laat staan een leven met een andere vrouw vorm te geven, áls je al op het idee komt dat te willen.

Moedig en baanbrekend

Misschien wel haar grootste verdiensten liggen in dat ze zich laat zien zoals ze is en dat ze schrijft over homoseksualiteit als net zo vanzelfsprekend als heteroseksualiteit: in vrijwel al haar romans en verhalen komen homoseksuele en lesbische personages voor die zich niet schamen voor hun seksuele identiteit en geenszins smeken om acceptatie en begrip.

Door haar zelfbewustzijn en haar openlijke beleving van haar homoseksualiteit is ze een moedig en baanbrekend lesbisch rolmodel. Het in 1983 in Leeuwarden opgerichte archief op het gebied van homoseksualiteit wordt het Anna Blaman Huis genoemd. In 1992 gaat het op in IHLIA LGBTI Heritage. Begin deze eeuw ontstaat hernieuwde belangstelling voor haar werk. Haar vijftigste sterfjaar in 2010 wordt uitgeroepen tot Anna Blamanjaar. Eenzaam avontuur wordt heruitgegeven.