Mary Zeldenrust-Noordanus

Biografie

Auteur: Agnes Cremers met medewerking van Larissa Pans

Gezin
Mary groeide op in een ruimdenkend gezin in Amsterdam-Zuid. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd ze al vroeg geconfronteerd met onrecht. Ze verloor veel van haar vrienden: ‘Het was een afschuwelijke tijd, waarin praktisch al mijn vriendjes en vriendinnetjes Joods waren. De realiteit was dat Joodse leraren en leerlingen verdwenen. Een hele sterke confrontatie met de mensen met wie je te maken hebt, dat die de volgende dag weg kunnen zijn.’ Zeldenrust-Noordanus zou aan die oorlogsjaren een levenslange hekel aan ‘rassendiscriminatie’ (zoals zij dat noemde) over houden.

In 1944 werd haar vader Wim Noordanus gearresteerd. Als zestienjarige nam Mary het heft in eigen handen en toog naar een hooggeplaatste SD’er om te pleiten voor de vrijlating van haar vader.  Een waagstuk, maar ze slaagde erin hem vrij te krijgen uit de Weteringschans-gevangenis. Dit maakte indruk op haar omgeving, zoals op haar buurmeisje, de latere schrijfster en columnist Renate Rubinstein, die terugblikte: ‘Voor dit meisje had ik een grote verering (…) Een dochter met durf. Ik werd gekweld met zelfverwijt. Waarom deed ik niets?’ Want haar vader was óók opgepakt door de nazi’s, maar hij overleefde het niet.

Na de oorlogsjaren studeerde Mary psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. Dankzij een bijbaantje – ze werd assistent in het psychologische laboratorium – ontmoette ze haar toekomstige man Dick Zeldenrust. Met hem trouwde ze en kreeg ze twee kinderen: Michiel en Maartje Zeldenrust.

NVSH
Huisvrouw zou ze nooit worden. Zeldenrust-Noordanus startte een psychotherapeutische praktijk en werd in 1958 directeur van haar eigen bedrijf: het Instituut voor Psychologisch Marktonderzoek. Daarnaast werkte ze als cursusleider bij de NVSH, waar ze aanstaande echtparen voorlichtte over geboorteregeling. De NVSH was in 1946 opgericht als voortzetting van de Nieuw-Malthusiaanse Bond uit 1881, die pleitte voor geboortebeperking om overbevolking tegen te gaan. Een omstreden boodschap in een christelijk land als Nederland, waar de heersende moraal was dat het aan God was of een echtpaar werd verblijd met nageslacht. Het gebruik van voorbehoedmiddelen lag dan ook gevoelig. Nederland bleef lange tijd gevangen in een strenge seksuele moraal, versterkt door de zedenwetten van 1911, waarin abortus zwaar werd bestraft en homoseksualiteit werd gediscrimineerd.

Seksuele voorlichting op tv
In 1962 werd Zeldenrust-Noordanus voorzitter van de NVSH. De onwetendheid over seksualiteit was groot. Mary pleitte daarom voor betere seksuele voorlichting en voor een open, democratische opvoeding. In een van de eerste televisie-uitzendingen (1963) over medische onderwerpen legde ze uit wat een condoom was: “Een soort latex hoesje. Dat hoesje wordt over het mannelijk geslachtsdeel gebracht zodat het zaad bij de zaadlozing niet in het lichaam van de vrouw maar in dat hoesje terechtkomt, zodat bevruchting wordt voorkomen.” Ook bracht zij de moderne boodschap van keuzevrijheid op het gebied van seksualiteit en relaties. Mensen moesten zelf beslissen hoe ze hun leven zouden inrichten en op wie ze verliefd werden. Zij werd de voorvrouw van de seksuele revolutie in Nederland, en sprak op teach-ins, een soort massabijeenkomsten over seks en ‘homofilie’, zoals homoseksualiteit toen werd genoemd. ‘Vieze Mary’, noemden tegenstanders haar. Want ze sprak openlijk over condooms, abortus en over seks voor het huwelijk. Seks hoefde niet alleen gekoppeld te zijn aan voortplanting, het mocht ook over lust en verlangen gaan.

Vanaf midden jaren zestig veranderde de samenleving snel. De ontzuiling zette in en de invloed van religie nam af, ook op het gebied van seksualiteit. De introductie van de anticonceptiepil in 1963 op de Nederlandse markt (in samenwerking met de NVSH) bood nieuwe mogelijkheden voor gezinsplanning. Voorbehoedmiddelen waren nu niet alleen maar via de NVSH verkrijgbaar. Onder haar leiding maakte de vereniging een flinke groei door. In 1966 telde de NVSH 200.000 leden en waren er zestig consultatiebureaus in het land.

Zeldenrust-Noordanus werd een nationale bekendheid door haar media-optredens. Het Algemeen Dagblad noemde haar zelfs de “meest besproken vrouw in Nederland”. Zeldenrust-Noordanus riep met haar heldere standpunten en openheid sterke reacties op. Ze kreeg veel lof, maar ook felle kritiek en haatbrieven. Dit raakte haar: “Daar was ik niet op voorbereid. De eerste anonieme brief leg je makkelijk naast je neer (…) maar de hoeveelheid die kwam, daar heb ik het toch wel rot mee gehad.” Toch bleef ze zich uitspreken voor abortusrechten, acceptatie van prostitutie en homoseksualiteit en het doorbreken van seksuele taboes. 

Strijd tegen discriminatie
Een invloedrijk optreden was tijdens het NVSH-congres SEXtant ’67 in de RAI in Amsterdam. Hier pleitte ze voor daadwerkelijke acceptatie van homoseksualiteit en het afschaffen van artikel 248bis:

“Artikel 248bis is dan ook volstrekt onaanvaardbaar. Aanvaarding van homoseksualiteit betekent in dat geval niet die wat zielige aanvaarding, omdat het nu eenmaal niet anders kan, maar erkenning van vele, dat wil zeggen méér dan heteroseksuele en homoseksuele manieren van mens-zijn.”

Zeldenrust beschouwde het COC – ook opgericht in 1946 – als het broertje van de NVSH. Bij het 15-jarig jubileum in 1962 stuurden beide organisaties elkaar hartelijke gelukwensen en cadeaus toe.  Het COC ontving van Zeldenrust en de haren bloemen en een ‘enveloppe met inhoud’ (200 gulden), bestemd voor hun filmfonds. Het COC schonk een ‘electrische klok’ aan de NVSH: ‘Wij verheugen ons zeer over de groei en grote invloed, die de seksuele hervorming in en door de n.v.s.h. in ons land heeft bereikt.’ Het lukte uiteindelijk om het gewraakte wetsartikel afgeschaft te krijgen in 1971. In dat decennium werd de gehele zedelijkheidswetgeving gemoderniseerd.

Voor de opkomende homo- en vrouwenbeweging gold Zeldenrust-Noordanus als pionier, al bleef ze zelf kritisch: “Het is wel in gang gezet maar heeft nog lang niet zijn beslag gekregen.” Ze sprak daarom liever niet van een “seksuele revolutie”: “Het is niet waar dat je een andere levenswijze kunt hebben (…) zonder dat het bij mensen agressie opwekt.”

Privé
Ook privé leefde ze niet conventioneel. Zeldenrust-Noordanus was een fulltime werkende moeder en ze was biseksueel. Ze leefde in een open huwelijk en had een hartstochtelijke, jarenlange relatie met een getrouwde vrouw, An Muijlwijk. Vanaf 1969 vormden de twee gezinnen een hechte woongemeenschap in de ruime Rotterdamse woning van het echtpaar-Zeldenrust. In 1969 legde ze haar voorzitterschap bij de NVSH neer. ‘Het Nederlandse volk is weinig verdraagzaam’, luidde een krantenkop toen ze stopte. De quote kwam van de vertrekkende voorzitter. Haar Instituut voor Psychologisch Marktonderzoek was inmiddels uitgegroeid tot een groot bedrijf, waaraan ze zich in de jaren zeventig volledig wijdde. Ze bleef zich inzetten voor emancipatie, maar moest begin jaren tachtig stoppen vanwege onbehandelbare borstkanker. Kenmerkend was dat ze ook hierover openlijk sprak, opnieuw op nationale televisie, om het taboe op kanker te doorbreken. Naar eigen zeggen kreeg ze door haar ziekte “meer aandacht voor het leven zelf” en stortte ze zich op het tuinieren.

Mary Zeldenrust-Noordanus, de ‘aanstichter van de seksuele revolutie’, overleed in 1984 op 55-jarige leeftijd.