Miriam van der Have

Biografie

Auteur: Mark Bergsma

Wat is intersekse?
Intersekse is een verzamelterm voor aangeboren variaties in chromosomen, geslachtsorganen of hormonen. Soms is dit al bij de geboorte zichtbaar, soms wordt het pas duidelijk tijdens de puberteit of via medisch onderzoek. Intersekse betekent niet ‘tussen man en vrouw’ zitten; net als iedereen bewegen intersekse personen zich over het volledige spectrum van sekse. Toch krijgen deze mensen meer dan anderen te maken met stigmatisering. Er bestaan veel misverstanden rondom intersekse, die vooral voortkomen uit oude medische ideeën en mythes.

Van geheimhouding naar openheid
Miriam van der Have weet uit eigen ervaring wat het betekent om als intersekse persoon op te groeien. Ze werd in 1958 geboren met het androgeenongevoeligheidssyndroom (AOS): een variatie waarbij iemand XY-chromosomen heeft, terwijl het lichaam zich vrouwelijk ontwikkelt. Al van jongs af aan voelde ze dat er iets niet klopte in haar lichaam, maar antwoorden kreeg ze lange tijd niet. Pas op haar negentiende vertelde een arts haar dat ze intersekse was. Dat gesprek ervoer ze als vervreemdend; haar eerste reactie was: ‘Dit gaat niet over mij.’ Pijnlijker nog was de ontdekking dat haar omgeving al jarenlang van de diagnose wist, maar die voor haar verborgen had gehouden. “Door die geheimhouding heb ik veel schaamte gevoeld,” vertelde ze later.

In 2003 doorbrak Van der Have het zwijgen door in het televisieprogramma Vinger aan de Pols openlijk over haar ervaringen te vertellen. Hoewel haar werd gewaarschuwd dat dit haar carrière kon schaden, vond ze het belangrijk het taboe rond intersekse te doorbreken. De weg naar de uitzending verliep echter niet zonder obstakels. In de media bestond destijds nauwelijks kennis over intersekse, en vragen die vooraf nog als ongepast waren bestempeld, werden tijdens de opnames alsnog gesteld. Miriam ervoer de uitzending als een zware beproeving, maar het optreden – samen met twee andere vrouwen – had wel het gewenste effect. De aflevering trok 890.000 kijkers, bijna drie keer zoveel als gebruikelijk, en vormde een keerpunt in de zichtbaarheid van intersekse personen in Nederland. Het werd een belangrijke mijlpaal. In de uitzending zei Miriam onder andere: “We hebben geen ongenoegen met ons lichaam, we hebben verwarring met ons lichaam.” Daarmee verwees ze naar de onzekerheid die kan ontstaan door geheimhouding en onbegrip.

‘Ik was heel bang toen de uitzending was,’ vertelde Miriam later. Een psycholoog had het drietal namelijk gewaarschuwd dat hun openheid wel eens verkeerd zou kunnen uitpakken. Maar het tegenovergestelde gebeurde. Miriam ontving talloze lieve reacties en steunbetuigingen van kijkers. Uiteindelijk kreeg ze slechts één “negatieve” reactie, van een klant die zei: ‘Waarom heb je me dat niet van tevoren verteld? Ik heb de uitzending gemist en nu heeft het hele kantoor het erover hoe goed het was.’

NNID en internationale inzet
In 2013 richtte Miriam met een aantal vriendinnen het NNID op: de eerste niet-medische organisatie in Nederland die zich volledig inzet voor interseksebelangen. NNID benadrukt dat intersekse onderdeel is van seksediversiteit. Zolang de samenleving vasthoudt aan een strikte tweedeling tussen man en vrouw, blijft intersekse een label voor wie daarbuiten valt. Van der Have: “Niet alleen gender is een sociale constructie, ook geslacht.”

Het NNID zet zich ook in voor de demedicalisering van intersekse personen. Decennialang werden mensen met zichtbare variaties vaak zonder hun toestemming geopereerd om hen binnen het binaire systeem te laten passen. Daarbij werd hen ook nadrukkelijk opgedragen hun ‘intersekse conditie’ geheim te houden. Van der Have: “Het gevolg van die medische benadering was dat niemand openlijk durfde te praten over intersekse. We waren onzichtbaar en stemloos.” Dit leidde ertoe dat veel intersekse personen het gevoel hadden een zwaar geheim met zich mee te dragen, wat vaak resulteerde in pesten, voortijdig schoolverlaten, problemen bij het vinden van werk en woonruimte. Bovendien liggen de zelfmoordcijfers onder intersekse personen gemiddeld hoger dan bij endosekse mensen.

NNID plaatst intersekse daarom binnen een mensenrechtenkader en pleit voor uitstel van medische ingrepen tot betrokkene zelf kan beslissen. Het recht op zelfbeschikking – leven zonder dwang tot aanpassing – staat daarbij centraal. Miriam: ‘Je mag niet zomaar gaan snijden in kinderen, maar niet alleen snijden. Je mag ze ook niet gaan vormen door een psycholoog of met hormonen of medicatie. Dat moeten kinderen zelf aangeven wat ze willen. Dat is voor artsen heel moeilijk in te zien. Zij denken dat je een kind niet zomaar kan laten lopen. Waarop ik dan zeg: “Dat doe je bij trans-kinderen toch ook?”’ 

Intersekse binnen de lhbtqia+-beweging
Hoewel intersekse geen genderidentiteit of seksuele voorkeur is, voelt het NNID zich nauw verbonden met de lhbtqia+-gemeenschap. “Ze raken allemaal aan de manier waarop we naar man en vrouw kijken,” aldus Van der Have. Sinds 2017 vaart het NNID mee in de Canal Parade in Amsterdam, als zichtbaar teken van emancipatie en solidariteit.

Tegelijkertijd zou Van der Have het liefst het hele hokjesdenken achter zich laten. Dat is geen eenvoudige opgave in een samenleving waarin veel mensen nog sterk in vaste categorieën denken. Volgens haar is emancipatie daarom paradoxaal: je plaatst mensen eerst in hokjes om ze er vervolgens met emancipatie uit te halen. “Je moet namelijk de taal van de niet-geëmancipeerde mensen gebruiken om duidelijk te maken dat er meer hokjes nodig zijn en misschien helemaal geen hokjes nodig zijn.”

Naast haar rol als directeur van NNID is Van der Have medeoprichter en voormalig co-voorzitter van Organisation Intersex International Europe (OII Europe). Van 2016 tot 2019 was zij bestuurslid van ILGA World, waar zij het Intersex Secretariat leidde. Voor haar inzet voor intersekse- en mensenrechten kreeg Van der Have meerdere onderscheidingen, waaronder in 2017 de Bob Angelo Penning en in 2022 een benoeming tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. In het voorjaar van 2026 nam Miriam van der Have afscheid als directeur van het NNID. Ter markering van dat moment werd in Nijmegen een lezing over intersekse en seksediversiteit georganiseerd, die voortaan jaarlijks zal terugkeren.

De verwijzingen in deze tekst komen uit de podcastaflevering Roze Reuzen, waarin historicus Mark Bergsma Miriam van der Have interviewt.