Shinta Ratri

Biografie

Auteur: Dewi m.m.v. miss Rully

Altijd een trotse vrouw

Shinta Ratri kwam in 1962 ter wereld in een warm handelaarsgezin in Midden-Java, net ten zuiden van Yogyakarta. Als een van negen kinderen groeide ze op in een omgeving waar liefde en drukte hand in hand gingen. Vanaf haar vroege jeugd voelde ze zich meisje – een gevoel dat nooit meer wegging, ook al was zij door haar lichaam bij de geboorte als jongen bestempeld. Toch was er voor “Ibu Shinta”, zoals ze later respectvol zou worden genoemd, geen twijfel: dit was wie ze was.

Op haar achttiende nam ze een moedige stap: ze ging openlijk door het leven als waria – een Indonesisch woord dat ‘vrouw’ (wanita) en ‘man’ (pria) verenigt. Een cultuurspecifieke term die refereert aan transgender vrouwen. Terwijl zoveel andere waria werden verstoten, weggestuurd door hun familie of afgestoten door de samenleving, vaak met de bijbel of koran als wapen, vond Shinta steun bij de hare. Ze droeg haar hoofddoek met trots, bad haar dagelijkse gebeden, en leefde haar geloof met een diepe overtuiging. Maar ze zag ook de harde werkelijkheid: ondanks de rijke geschiedenis van genderdiversiteit in de Indonesische archipel, bestonden tolerantie en onverdraagzaamheid naast elkaar. Voor veel waria is het leven niet makkelijk: geen educatie, geen baan, geen thuis. 

Een rijk spiritueel leven

Shinta droomde van een plek waar waria zichzelf konden zijn – niet alleen fysiek, maar ook spiritueel. “Waria voelden zich ongemakkelijk in gewone moskeeën,” zei ze ooit. “Dus dacht ik: het is beter voor ons om samen te zijn, dan alleen thuis te zitten met al die spirituele vragen in ons hart.” En zo geschiedde: in 2008 opende ze, samen met Bu Maryani en Kyai Hamrolie, Pesantren Waria Al-Fatah – ’s werelds eerste islamitische kostschool voor en door transgender moslimvrouwen. Op het land van haar familie in Yogyakarta creëerde ze een veilige plek: een plek waar waria onbevreesd konden bidden, de Koran konden bestuderen, en zichzelf konden zijn. Onder haar spirituele leiding leerde ze niet alleen religieuze rituelen, maar ook Engelse les, tuinieren, schilderen en traditionele Javaanse dans. Voor analfabetische studenten bedacht ze manieren om Koranverzen uit het hoofd te leren. Haar benadering van de islam was doordrenkt van compassie. Ze leerde haar studenten dat een ethisch leven leiden, respectvol en liefdevol, de basis is. Shinta Ratri creëerde een plek zonder taboes. Ook over sekswerk sprak ze open door ruimte te geven aan de ervaringen van de mensen die hier op aangewezen waren, en door niet te oordelen. Zo nam ze een enorme last van de schouders van deze mensen. Ze zei:

Een nationale hetze

Maar met haar moed trok zij ook de aandacht van hen die haar werk niet konden waarderen. In 2016 sloeg de stemming in Indonesië om. Politici begonnen luidkeels hun afkeer van lhbtq+-personen te uiten, datingapps als Grindr werden verboden, en uit peilingen bleek dat lhbtq+-mensen tot de meest gehate groepen van het land behoorden. Er werden wetsvoorstellen ingediend om homoseksualiteit te criminaliseren. De gematigde islam, die decennialang de toon had gezet, leek overschreeuwd door een hardere, onverdraagzamere stem – een stem die dezelfde retoriek gebruikte als anti-lhbtq+-bewegingen elders in de wereld.

Islamitische hardliners dreigden met een inval in Al-Fatah. Ze eisten de sluiting van de school. Met opgeheven hoofd, gesteund door haar onwrikbare geloof in een inclusieve islam, ging ze de confrontatie aan. De fundamentalistische militanten noemden haar ‘geestesziek’. De gemeenschap zocht een aantal maanden veiligheid bij het Legal Aid Bureau in Yogyakarta. Ondanks het maandenlange onderduiken gaf Ibu Shinta niet op. Dankzij steun van mensenrechtenorganisaties, progressieve religieuze leiders en lokale autoriteiten, mocht Al-Fatah weer open.

Samen sterk

De aanval van 2016 maakte haar alleen maar vastberadener. Ze ging actiever de strijd aan voor de rechten van waria: het recht om te bidden, om te werken, om toegang te hebben tot openbare voorzieningen. Ze sloot zich aan bij SOBAT KBB, een alliantie van religieuze minderheden, en smeedde bondgenootschappen met academici, geestelijken en activisten. Zelfs een memorandum of understanding met een christelijke universiteit kwam tot stand, zodat christelijke en islamitische waria twee keer paar maand samen een veilige plek vonden. Tot op de dag van vandaag bezoeken studenten van het Jakarta Theological Seminary (zie: Stephen Suleeman), Al-Fatah, voor een verplichte stage.

In 2019 kreeg ze internationale erkenning voor haar inzet. Ze ontving de Front Line Defenders Award, een internationale prijs voor mensenrechtenverdedigers. Haar moed wordt gewaardeerd, ook vanuit Spanje mocht ze in 2022 een prijs ontvangen. De Casa Asia Award voor Diversiteit en Sociale Ontwikkeling kwam haar in dat jaar toe.

Op 1 februari 2023, 60 jaar oud, overleed Shinta Ratri aan een hartaanval, maar haar visie leeft voort. Al-Fatah bestaat nog steeds en is een symbool van hoop voor transgender moslims in Indonesië en ver daarbuiten. De nalatenschap van Ibu Shinta is niet alleen een school, maar ook een boodschap: geloof en genderidentiteit hoeven elkaar niet uit te sluiten. Haar studenten en collega’s herinneren haar als een pionier, een mentor, een vrouw die anderen de moed gaf om trots te zijn op wie ze zijn.