Saïd Zankoua

Biografie

Auteur: Jan Nieuwenhuis

Trigger warning: Dit artikel bespreekt homofobisch geweld en suïcide.

Opgroeien in twee werelden

Saïd Zankoua was trots op zijn geboortestad Utrecht. Hij groeide daar op in een orthodox Islamitisch milieu, waar de kennis van de Nederlandse samenleving beperkt, maar het wantrouwen ertegen groot was. De omgeving waarin hij opgroeide kenmerkte zich door traditionele man/vrouw verhoudingen en de centrale rol van het geloof. Over homoseksualiteit werd niet gesproken.

De kleine Saïd was lief en zachtaardig en hij deed zijn best om bij iedereen in de smaak te vallen. Zijn vrolijke lach en zijn donkere ogen deden vanaf zijn jeugd harten smelten.

Hoewel hij als jongetje werd meegenomen in een orthodoxe visie, kwam hij via een Nederlandse buurvrouw, Beppie Westerhout, in aanraking met een ander deel van de maatschappij.  Beppie stond open voor alle mensen en nam Saïd mee in haar tolerante denkwereld. Vele dagen speelde Saïd bij haar, zij was zijn enige connectie met de bredere maatschappij.  Daardoor zong hij alle Sinterklaasliedjes in het Nederlands met een Utrechtse tongval moeiteloos mee en Annie MG Schmidt was één van zijn favorieten. Dat vrolijke dubbelleven, met een balans zoals kinderen die schijnbaar moeiteloos kunnen hanteren, eindigde abrupt toen Saïd zestien was.

Virtuele vrijheid

Hij had langzamerhand ontdekt dat hij romantische interesses had die richting mannen gingen. De totale verwarring die dat opleverde, maakte dat hij steeds stiller werd. Zijn familie zag dat niet, maar Beppie, de buurvrouw, zag de kleine lieve Saïd steeds somberder worden. Het lukte Beppie om Saïd aan het praten te krijgen. Hij durfde er geen naam aan te geven, maar wat hij omschreef was voor Beppie duidelijk genoeg. Ze heeft haar hart en armen geopend en heeft Saïd die avond getroost en haar steun toegezegd. Gesterkt door deze liefde begon Saïd aan een nieuwe reis in zijn leven. Door social media kwam hij in aanraking met de lhbtqia+-gemeenschap en hij genoot van de aandacht die hij daar kreeg. Hij durfde nog geen afspraken te maken, maar door te chatten bouwde hij een nieuw virtueel bestaan op. Hij had een veilige manier gevonden om met zijn geheim om te gaan. Vanaf zijn slaapkamer op Kanaleneiland had hij door internet toegang tot een wereld, waar zijn familie geen idee van had.

Uitsluiting, geweld en conversietherapie

En op een middag stortte het bouwwerk van de twee werelden in. Iemand had een profiel op een datingsite gevonden met zijn foto. Dat profiel was uitgeprint en gekopieerd en hing op verschillende plaatsen in de wijk waar Saïd met zijn familie woonde. Binnen een dag was zijn gekoesterde geheim bekend bij iedereen die hij lief had.

De gevolgen waren enorm. In de buurt werd hij voortdurend uitgescholden, zijn vrienden weigerden nog langer met hem om te gaan en hij werd verschillende malen ernstig in elkaar geslagen. Zijn familie zag een therapie als enige oplossing, en dwong hem dit te ondergaan. Hij werd hiervoor op de trein naar Parijs gezet. Daar werd gekozen voor een hardhandige aanpak om de homoseksualiteit er letterlijk uit te slaan. In alle pijn en eenzaamheid heeft Saïd naar huis gebeld om te vragen of hij terug naar huis mocht komen. Hij vertelde erbij dat hij genezen was, waardoor hij terug mocht. Vanaf toen was het huis van Beppie zijn enige veilige vluchtplaats. In die periode ontwikkelde Saïd epilepsie. Hij was ervan overtuigd dat alle stress en geweld dit had veroorzaakt.

Ik heb Saïd opzocht toen hij in een gesloten afdeling zat in Amsterdam. Ik heb toen tegen hem gezegd: ‘Je bent nooit alleen. Ik zal er altijd voor je zijn.’  ~Nassiri Belaraj, oprichter Pink Marrakech.

Veerkracht, vrijheid en kwetsbaarheid

Op één of andere manier heeft Saïd vanuit de tegenslag kracht gehaald om te kunnen leven in zijn twee werelden. “Voor mijn familie blijf ik ‘die homo’ en voor mijn lhbtqia-gemeenschap blijf ik ‘die Marokkaan’ “.vatte hij het samen. Saïd werd heel open over zijn homoseksualiteit, gaf interviews en deed fotosessies. Daarmee werd hij een voorbeeld voor jongeren met een bi-culturele achtergrond. Zijn hoogtepunt was toen hij op de pride boot van Gay care door de grachten van Amsterdam voer. Open, vrij en trots. Bewust de schaamte en de beslotenheid achter zich latend.

Maar de openheid maakte hem ook kwetsbaar voor negatieve reacties en discriminatie. Al snel besloot hij dat nooit uit de weg te gaan. Als hij werd nageroepen of uitgescholden, ging hij altijd het gesprek aan met de agressor. Ook als iedereen hem aanraadde om niet te reageren en het te laten rusten, stapte hij erop af. Of het ging om racistische opmerking binnen de lhbtqia+-gemeenschap of dat er gescholden werd door een groep jongeren uit zijn eigen culturele gemeenschap, Saïd liet zich niet tegenhouden en diende van repliek.

Zorgzaam, zichtbaar en geliefd

In Amsterdam was Saïd vaak te vinden in de bars van de dragscene. Hij kende de scene goed en was op de hoogte van alle nieuwtjes en verhalen. De kracht van dragqueens om tegen maatschappelijke conventies in, zichzelf te zijn, had zijn bewondering. Het raakte hem erg, als mensen respectloos reageerden op deze scene. Ook dan liet hij het nooit na om de confrontatie aan te gaan.

Professioneel kwam Saïd het meest tot zijn recht in de verzorging van lhbtqia-ouderen. Als verzorgende bij Gay Care en later in de verpleeghuiszorg combineerde hij de openheid en tolerantie, die bij Beppie centraal stonden, met het grote respect voor ouderen dat in zijn familie vanzelfsprekend was. Zijn inzet was niet alleen professioneel, hij voelde de verantwoordelijkheid voor zijn patiënten heel persoonlijk. Daarbij schuwde hij kritiek op de ‘Hollandse zakelijkheid’ niet. Daarom vond Saïd buiten zijn professionele inzet, tijd om als vrijwilliger aan de slag te gaan. Hij organiseerde zogenaamde ‘Roze koffieochtenden’ in verschillende verzorgingshuizen. Hij ging daar rond om met alle bezoekers te spreken, met de echte interesse die iedereen voelde. Zelfs de meest eenzame mannen, voelden dat ze in Saïd een vriend hadden.

17 Mei 2020

Terwijl Saïd een belangrijke rol vervulde als rolmodel en als steunpilaar voor veel ouderen, ging het met zijn gezondheid steeds slechter. De epilepsie die hem parten speelde sinds de agressie bij zijn coming-out, was steeds moeilijker te onderdrukken met medicijnen. Adviezen om het rustiger aan te doen werden door hem consequent genegeerd.  Hij kon ‘zijn oudjes’, zoals hij liefdevol zei, niet in de steek laten.

Na enkele stevige aanvallen in het openbaar voelde hij zich onzeker worden. Een verandering van medicatie had niet geholpen. Maar hij was opgelucht toen hij in mei weer nieuwe kreeg. “Nu wel de juiste vier soorten medicatie” meldde hij op vrijdag. Op zondag 17 mei 2020 overleed hij. 

In de weken daarna was er in de media enorme aandacht voor zijn dood en zijn geschiedenis. Hij zou er trots op geweest zijn. Maar zijn vrienden missen nog steeds zijn lach en de liefdevolle blik in de donkere ogen.