Frieda Belinfante

Biografie

Naam auteur: Nicole Eva Franssen (zij/haar)

Toen Frieda Belinfante op 10 mei 1904 in Amsterdam werd geboren, lagen de levens van vrouwen voor een groot deel al vast. Van hen werd gehoorzaamheid verwacht, geen leiderschap. Over liefde tussen vrouwen werd nauwelijks gesproken en zichtbare voorbeelden waren er vrijwel niet.

Moed om jezelf te zijn

Frieda trekt zich weinig aan van wat er van haar verwacht werd. Ze groeit op in een muzikaal gezin waarin muziek een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven was. Al jong ontdekt zij haar grote liefde: de cello. Haar talent valt direct op. Op zevenjarige leeftijd begint ze met lessen en niet veel later speelt ze in de jeugdafdeling van het Concertgebouworkest.

Maar Frieda wil meer dan alleen meespelen. Ze wil richting geven. In een tijd waarin dirigeren vrijwel uitsluitend is voorbehouden aan mannen, kiest zij ervoor haar eigen weg te gaan. Talent, discipline en een sterke onafhankelijkheid brachten haar waar weinig vrouwen vóór haar waren geweest: voor een orkest.

Diezelfde onafhankelijkheid bepaalt ook haar persoonlijke leven. Frieda houdt van vrouwen en maakt daar geen geheim van. Ze leeft samen met componiste en pianiste Henriëtte Bosmans. Hun relatie vormt een bijzondere ontmoeting van twee kunstenaars die elkaar muzikaal en persoonlijk inspireren. Binnen hun artistieke omgeving bestond soms meer ruimte voor afwijkende levenswegen, maar ook daar bleef openheid een risico.

Juist daarin schuilt iets bijzonders. Lang voordat er sprake was van Pride, regenboogvlaggen of georganiseerde queer emancipatie, leeft Frieda als zichzelf. Niet als activist met een spandoek, maar als een vrouw die weigert haar leven te laten bepalen door de verwachtingen van anderen. Voor haar zijn authenticiteit, vrijheid en verantwoordelijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Verzet & moed

Die overtuiging wordt zwaar op de proef gesteld tijdens de Tweede Wereldoorlog. Door haar Joodse achtergrond loopt zij direct gevaar. Haar muzikale carrière wordt onmogelijk gemaakt en haar vrijheid komt onder druk te staan. Waar anderen wellicht zouden proberen onzichtbaar te worden, kiest Frieda voor verzet.

Ze sluit zich aan bij de verzetsgroep rond Willem Arondéus, Gerrit van der Veen en Willem Sandberg. Ze vervalst persoonsbewijzen, helpt onderduikers en neemt deel aan een van de meest spraakmakende verzetsacties van Nederland: de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister op 27 maart 1943. Het doel is de administratie te vernietigen die de bezetter gebruikte om Joden en verzetsmensen op te sporen.

Na de aanslag moet Frieda onderduiken. Maandenlang leeft zij vermomd als man om uit handen van de nazi’s te blijven. Uiteindelijk weet zij via een gevaarlijke route Zwitserland te bereiken. De risico’s die zij neemt beschouwde ze niet als heldendom, maar als een noodzakelijke plicht. Vrijheid was iets waarvoor je verantwoordelijkheid moest nemen.

Grenzen verleggen

Na de oorlog keert Frieda terug naar Nederland, maar zij voelt zich er steeds minder thuis. Hoewel haar verzetswerk wordt bewonderd, blijft de erkenning voor haar talent als dirigent beperkt. De Nederlandse muziekwereld blijft sterk door mannen gedomineerd. Daarom vertrekt zij in 1947 naar de Verenigde Staten om in Los Angeles opnieuw te beginnen. Daar bouwt zij een indrukwekkende tweede carrière op. In Californië richt zij het Orange County Philharmonic Orchestra mede op en wordt artistiek leider en dirigent. Daarmee schrijft Frieda opnieuw geschiedenis.

Heldin

Pas in de latere jaren van haar leven, en vooral na haar dood, werd haar rol als lesbische pionier en als verzetsstrijdster volledig erkend. In 1994 werd zij door het Amerikaanse Holocaust Museum officieel als verzetsheldin erkend. De stad Amsterdam eerde haar vervolgens postuum met de vernoeming van de Frieda Belinfantebrug in Amsterdam Nieuw-West (2016) en een struikelsteen in de Jacob Obrechtstraat (2021).

Frieda Belinfante leeft voort. In de geschiedenis van het verzet. In de geschiedenis van de muziek. En in de geschiedenis van iedereen die de moed vindt zichzelf te zijn ook als de wereld om ons heen liever iets anders ziet.