Jillis Bruggeman

Biografie

Auteur: Tom Kniesmeijer

Trigger warning: Deze tekst maakt vermelding van geweld tegen lhbtqia+-personen

Ze hebben Jillis Bruggeman opgehangen, pal voor het Schiedamse stadhuis. Zijn misdaad? Homoseksueel gedrag. ‘Vuyle ontugt’, zo heette dat in 1803. Jillis was het laatste slachtoffer van deze wrede wetstoepassing. In Nederland, dan. We laten hem niet wegzakken in de geschiedenis. Want Jillis is óók nu.

Schiedam, 9 maart 1803

Daar staat hij, op deze woensdag. Geblinddoekt, de handen achter zich gebonden en de strop al om zijn nek. Hij weet het niet. Dat kan niet. Dat hij de laatste is. Is hij gespitst op bewegingen van de beul achter hem? Hoort hij het geroep en gejuich van het toegestroomde publiek? Of is hij voor zijn val al in zichzelf weggezakt?

Mannen én vrouwen. En Scheurkogel

Jillis Bruggeman wordt vermoedelijk in 1755 geboren. Al op zijn vijftiende heeft hij voor het eerst seks met een man. Het zou zomaar kunnen dat Jillis zichzelf als biseksueel identificeerde. Als volwassen man start hij een gezin, met zijn eerste vrouw. Kort na haar overlijden trouwt hij opnieuw, met Jannetje van Wassenaar. Ook uit dit huwelijk komen meerdere kinderen voort. Rondom 1785 strijkt de familie Bruggeman in Schiedam neer.

Jillis verdient zijn geld als koopman en met zijn handelswaar reist hij naar omliggende dorpen en steden. Na gedane arbeid is het goed toeven, zo blijkt. Op een dag in 1791 zit Jillis in een Rotterdamse herberg en valt zijn oog op een man die de naam Scheurkogel draagt. Het klikt. We weten niet hoe en waar, maar de twee hebben seks.

Hoogstwaarschijnlijk gaat het om een one-night stand, en hopelijk een goede. De nasleep echter is afschuwelijk. Wanneer Scheurkogel jaren later in financiële problemen terechtkomt, ziet hij maar één uitweg: Jillis chanteren.

Jagen op sodomieten

Gelijkgeslachtelijk verkeer was nooit legaal, maar vanaf de middeleeuwen groeide het aantal gelegenheden, van herbergen tot hooibergen, waar gelijkgestemden elkaar troffen. Gelukkig kwam het slechts zelden tot vervolging. Dat verandert in 1730-1731. In Utrecht krijgen dan veertig mannen een veroordeling aan hun broek; achttien worden er als straf gewurgd. Geestelijken preken hel en verdoemenis: God zal de Republiek straffen… Tenzij de samenleving sodomie uitbant. In heel Nederland opent men de jacht op homoseksueel gedrag (men arresteert ook vrouwen voor lesbisch gedrag, maar omdat vrouwen strikt genomen geen sodomie plegen krijgen ze lichte gevangenisstraffen). Meer dan tweehonderd mannen worden tussen 1730 en 1803 geëxecuteerd. Die executies zijn enorme publiekstrekkers, vonnissen en dagvaardingen worden massaal gedrukt en verkocht.

Op de vlucht

Jillis staat voor een duivelse keuze: betalen of sterven. Hij geeft Scheurkogel geld. Totdat hij erachter komt dat mensen in zijn omgeving van de chantage op de hoogte zijn en justitie hem in het vizier heeft. Dan vlucht hij weg uit Schiedam. Contact met vrouw en kinderen onderhoudt hij via brieven. Na enkele jaren eist Jannetje als ‘verlatene Huisvrouw’ alsnog een scheiding en wordt Jillis naar Schiedam ontboden om de uitspraak bij te wonen. Misschien is hij naïef, misschien loyaal: hij gaat. Om bij aankomst meteen gearresteerd te worden.

De misdaad van sodomie

Tijdens de verhoren bekent Jillis schuld aan ‘de misdaad van sodomie’ – niet alleen met Scheurkogel, maar ook met anderen. De details van zijn bekentenis worden als dermate schokkend beschouwd dat men de processtukken in een gescheiden proceszak opbergt. Pas in 2014 komt in Schiedam de zak boven tafel. De officiële aanklacht luidt “vuyle ontugt”. Jillis dient ‘door de scherprechter met de koorde te worden gestraft dat er de dood opvolgt’. Op woensdag 9 maart 1803 hangen ze hem op de Grote Markt publiekelijk aan de galg.

Jillis is niet vergeten

Na Jillis is er in Nederland niemand wegens seksuele of genderidentiteit ter dood veroordeeld. Dat hij de laatste was kon hij niet weten, daar op dat schavot. Wat hij vast ook niet kon bedenken: we zijn hem niet vergeten. Wie kent nog de schout, of de beul? Het is een schrale troost, maar het is Jillis die een gedenkteken heeft gekregen. Het werd in 2015 – op zijn 212e sterfdag – geplaatst voor het oude stadhuis van Schiedam.

De gemeente heeft tevens een erepenning naar Jillis vernoemd. Presentator en model Loiza Lamers kreeg hem in 2025 uitgereikt. Eerder werden bijvoorbeeld muzikant en presentator Raven van Dorst en Sandro Kortekaas (de man achter LGBT Asylum Support) geëerd met de penning. Er is daarnaast de regionale Opsteker, waarvan er jaarlijks drie worden uitgereikt aan mensen die een bijdrage leveren aan het tegengaan van lhbtqia+-discriminatie.

Jillis is nu

‘Hoewel we Jillis als geschiedenis zien, is dat helaas niet juist. Jillis is nu’, valt te lezen op de site van de stichting Jillis Bruggeman, die ijvert voor het zo inclusief mogelijk inzetten van zijn erfgoed. Lhbtqia+-discriminatie is zeker niet uitgebannen, en lijkt zelfs toe te nemen, de laatste jaren. Laten we niet vergeten: we hebben nog meer dan zestig landen te bevrijden van strafbaarheidsstelling, waarvan zo’n tien landen anno 2026 de doodstraf op homoseksueel gedrag hebben staan. Misschien herinner je je dat in 2021 in Iran de tieners Mahmoud Asgari (16) en Ayaz Marhoni (18) publiekelijk werden opgehangen.

In Ghana zijn in 2026 zware nieuwe anti-lhbtq-wetten aangenomen. Amerika en Groot-Brittannië perken actief de vrijheden van trans personen in. Waar autoriteiten het minder nauw nemen met de rechten van minderheden, loopt de queer community direct gevaar. Het geweld tegen trans personen neemt toe, het aantal zelfdodingen stijgt. Vrije genderidentiteit, genderoriëntatie en genderexpressie, het blijft een strijd die we te voeren hebben.

Noem zijn naam

Jillis Bruggeman was het laatste slachtoffer van een wrede Nederlandse rechtstoepassing. Noem zijn naam. Hoe lang nog voordat we wereldwijd de laatste lhbtqia+ persoon betreuren die vermoord werd om diens identiteit?