Tania Ruth Naomi Leon

Biografie

Auteur: Amber Redegeld met dank aan Renée Römkens

Tania Leon werd geboren in Wellington, Zuid-Afrika in 1945 als jongste in een gezin met negen kinderen. De familie maakte deel uit van de Zwarte middenklasse gedurende apartheid. Aanvankelijk werkte haar moeder, afkomstig uit de West-Kaapse kleurlinggemeenschap,  als huisbediende. Haar vader was in de jaren dertig geïmmigreerd vanuit India, en begon als fabrieksarbeider in de West Kaap. Toen Tania werd geboren was de financiële situatie van het gezin aanzienlijk verbeterd; haar vader had inmiddels een viswinkel geopend  en verdiende voldoende om de kinderen te laten studeren. Tania Leon volgde een opleiding tot lerares sport en lichamelijke opvoeding. Na het behalen van  haar diploma ging zij eind jaren zestig aan het werk als docent aan Bergrivier High School in Wellington, later aan Luckhoff middelbare school in Stellenbosch. Ze bleef wonen in Wellington en was sociaal heel actief, vooral op  het gebied van sport.

Van Zuid-Afrika Naar Nederland

In 1972 verliet Tania Leon op haar 27^ste Zuid-Afrika. Ze beschreef de situatie  later zelf als verstikkend  als gevolg van zowel apartheid als het taboe op homoseksualiteit. Ze wist als middelbare scholier al dat ze lesbisch was, maar voelde dat ze dit verborgen moest houden. Toen ze als docente ging werken en verliefd werd op een andere vrouw, worstelde ze met de geheimhouding. Het werd lastiger om haar lesbische identiteit te verbergen. Nadat ook haar moeder was overleden besloot ze Zuid -Afrika te verlaten. Ze kocht een retourkaartje. Op alle officiële documenten meldde ze dat ze op vakantie ging naar Zuid-Afrikaanse vriendinnen in Denemarken, maar Leon wist dat ze niet terug zou keren. Na aankomst in Denemarken werkte ze een paar maanden in een restaurant. In 1973 verhuisde ze van Denemarken naar Nederland, waar ze besloot zich om te scholen tot verpleegkundige. Later specialiseerde Tania zich in obstetrie en gynaecologie, en volgde een opleiding voor maatschappelijke gezondheidszorg. Na het afronden van deze opleidingen ging Leon aan de slag als wijkverpleegkundige in Amsterdam.

In Amsterdam kwam Tania Leon na enige tijd ze in aanraking met de feministische beweging. Daarna ging de bal rollen; Leon kwam er voor uit dat ze lesbisch was en werd politiek actief. Ook engageerde ze zich meer actief met  de anti-apartheidsstrijd in Nederland. Ze wist echter dat, zodra ze politiek actief werd, ze niet terug kon naar Zuid Afrika. Leon had echter al een reis geboekt in 1976. Ze besloot dat dit haar afscheidsreis van Zuid-Afrika onder apartheid zou worden. Na haar terugkeer in Nederland  sloot ze zich direct aan bij de vrouwengroep van de Anti-Apartheid Beweging Nederland en werd ze lid van de Nederlandse tak van het ANC.

In 1984 kreeg Leon het Nederlands staatsburgerschap. Ze sprak over de bewegingsvrijheid die ze ervoer met haar Nederlandse paspoort. Zo reisde ze in 1986 weer naar Zuid-Afrika, waar ze dankzij haar paspoort niet langer volgens de rassenclassificaties van het apartheidsregime hoefde te identificeren. Vanuit Nederland zette Leon zich ook in voor vrouwen van kleur in Zuid-Afrika. Ze richtte met steun van enkele Nederlandse vriendinnen in 1986 een studiefonds op voor Zwarte vrouwen in Zuid-Afrika. Leon sprak zich gedurende haar hele leven uit over haar liefde voor Zuid-Afrika en haar afkeer van het racisme en het Apartheidsregime dat er toe leidde dat zij Zuid-Afrika verliet.

Na de afschaffing van apartheid was ze enorm trots en voldaan dat ze in 1994 haar stem uit kon brengen bij de eerste democratische Zuid-Afrikaanse verkiezingen. Ook al was ze inmiddels Nederlands staatsburger, dankzij haar oude Zuid-Afrikaanse paspoort werd ze als stemgerechtigd erkend.

De ZMV Vrouwenbeweging

Tania bewoog door het leven met een sterk moreel kompas, gevormd door haar ervaringen met de apartheid in Zuid-Afrika en haar jeugd in een migrantengezin. Deze achtergrond had zijn invloed op het feit dat zij zich met hart en ziel inzette voor haar omgeving. Tania was betrokken bij verschillende emancipatiebewegingen. Deze sloten elkaar niet uit, vond ze. Haar strijd tegen apartheid en racisme ging zowel gepaard met haar strijd voor vrouwenemancipatie, als haar activisme voor (Zwarte) lesbische vrouwen: een ware intersectioneel activist. Tania Leon zei dat ze zichzelf enkel bevrijd zou noemen als alle onderdrukte groepen bevrijd zijn. Ze was betrokken bij de oprichting van verschillende belangrijke organisaties en actief binnen de ZMV beweging; de vrouwenbeweging van en voor Zwarte, Migrant, en Vluchteling vrouwen.

In 1982 werd de stichting Mama Cash opgericht. Tania Leon was een van de grondleggers van de stichting, samen met Marjan Sax, Dorelies Kraakman, Patti Slegers, en Lida van den Broek. De stichting begon met het financieel ondersteunen van kleine initiatieven van en voor vrouwen in Nederland. Inmiddels ondersteunt de stichting internationaal tal van projecten ter gelijkberechtiging en versterking van de positie van vrouwen, meiden, trans en intersekse personen.

Tania Leon voelde zich echter niet helemaal thuis in de feministische en lesbische beweging in Nederland. Vaak was ze als enige Zwarte vrouw aanwezig. Daarom had ze zichzelf voorgenomen om een oproep te plaatsen om andere Zwarte lesbiennes te vinden. Ze was echter niet de enige, Gloria Wekker liep in dezelfde tijd met een zelfde idee. Door een bekende kwamen de twee vrouwen met elkaar in aanraking en richtten ze samen de eerste groep voor Zwarte lesbiennes op in Nederland in 1979. Deze groep bestond twee jaar. In 1984 werd er een nieuwe groep opgericht. Samen met Gloria Wekker, Joice Spies en Tieneke Sumter richtte Leon Sister Outsider op, vernoemd naar de essaybundel van de Amerikaanse dichter en activist Audre Lorde. De groep richtte zich op het creëren van een eigen, Zwarte, lesbische cultuur. Sister Outsider zou ook Audre Lorde uitnodigen, en organiseerde in 1984 en 1986 evenementen rondom haar komst. Sister Outsider bleef bestaan tot en met 1986.

Medio jaren ’80 begon Tania Leon aan de praktijkopleiding boekhouden.  Ze verliet de wijkverpleging en ging weer werken als docent, nu bij de Stichting Vrouwen en Informatica in Amsterdam. Vanaf 1987 gaf Leon les aan de Vrouwenvakschool Informatica Amsterdam. Daarnaast was Tania Leon ook betrokken bij de oprichting van Flamboyant, documentatiecentrum gericht op ZMV-vrouwen (Zwart, Migrant, Vluchteling) in Nederland. Er werden verschillende activiteiten georganiseerd, zoals lezingen, cursussen, en culturele evenementen. Het documentatiecentrum vergrootte de kennis van en over ZMV vrouwen in Nederland en hielp deze groep om een eigen identiteit verder te ontwikkelen. Helaas bestond het documentatiecentrum niet lang. Vanwege een einde aan de subsidie moest Flamboyant in 1990 sluiten.

Nalatenschap

Tania Leon werd 51 jaar oud. Ze overleed aan de gevolgen van borstkanker op 15 augustus 1996 in Nigtevecht, waar zij samen met haar geliefde, Renée Römkens, woonde. Leon werd begraven in Paarl in Zuid-Afrika. Het studiefonds voor Zwarte vrouwen in Zuid-Afrika dat zij had opgericht werd na haar overlijden naar haar vernoemd en is in 2024 opgenomen in de Zuid-Afrikaans beurzen organisatie REAP. Ook is Mama Cash nog altijd actief. Inmiddels is een gebouw van de medische faculteit de Hogeschool van Amsterdam (HvA) vernoemd naar Tania Leon.

Tania Leon was een spil in een web van verschillende organisaties. Dankzij haar inzet ontstonden er kansen voor (queer) vrouwen van kleur en werden er ruimtes gecreëerd om deze overlappende identiteiten bespreekbaar te maken. Haar nalatenschap inspireert jongere generaties van activisten om de strijd voor emancipatie niet op een enkel vlak te voeren, maar te erkennen dat de verschillende vormen van onderdrukking verbonden zijn en dat het vechten van één strijd de ander niet uitsluit.