Annemarie Grewel

Biografie

Auteur: Agnes Cremers

Warme afstandelijkheid
Annemarie Grewel groeide op in een elitair, geassimileerd Joods gezin aan de Amsterdamse Willemsparkweg, waar kunstenaars als Carel Willink over de vloer kwamen. Haar vader, Frits, was kinderpsychiater en de eerste Nederlandse hoogleraar orthopedagogiek. Haar moeder, Fiete, beschreef ze later in haar columns als een onevenwichtige vrouw. De scheiding van haar ouders in 1956, na een handgemeen, liet diepe sporen na. Toch bewaarde ze jarenlang een briefje van haar vader: ‘Lieve Annemarie, gefeliciteerd. Ik hoop dat je een prettige dag hebt. Ik was 13 juni 1935 erg blij met je en ik ben het gebleven. Je vader.’

Grewel was zeer gesloten over haar privéleven en over zichzelf. De journaliste Bibeb interviewde haar in 1980 voor Vrij Nederland: ‘Kleine aardige handen. Heeft iets van een poes. Katachtig afstandelijk.’ Ze gaf aan dat ze nog dagelijks aan de oorlog dacht en dat ze lange tijd alles over die periode had willen weten, mogelijk uit schuldgevoel tegenover de slachtoffers van de kampen. Los daarvan erkende ze dat ze het benauwd kreeg wanneer ze over zichzelf moest praten en soms uren kon zwijgen. Volgens Hedy d’Ancona, bij wie ze tijdens haar studie in huis woonde, fungeerde haar afstandelijkheid als een veiligheidszone: binnen die zone was het prettig, maar als vriend moest je voortdurend je plek bevechten.

Humor en gezag
Grewel noemde zichzelf grappend ‘driedubbel gehandicapt’: Joods, lesbisch en feministe. Ze studeerde pedagogiek en werd wetenschappelijk medewerkster aan de UvA. Maar haar echte talent lag niet in het kantoor, maar in de kroeg, tussen de mensen. Collega’s herinneren zich haar als een flierefluiter die vaker aan de bar zat dan achter haar bureau. Haar drankgebruik was legendarisch, maar juist daar ontmoette ze Nelly Frijda, met wie ze tien jaar openlijk samenleefde.

Haar echte roeping vond ze in 1973, toen ze voorzitter werd van de faculteitsraad. Die rol lag haar zo goed dat ze al snel werd benoemd tot voorzitter van de Universiteitsraad. Een functie die ze zeven jaar lang met humor, gezag en een scherpe blik vulde en waarmee ze bekend kwam te staan als ‘de eeuwige voorzitter’. Vergaderingen die dreigden te ontsporen, zoals het VPRO ‘Grand Gala van de Emancipatie’ in 1978, wist ze met een knipoog en een duidelijke visie in goede banen te leiden. Ook PvdA-congressen leidde ze met haar kenmerkende, licht raspende stem, die haar vader ooit vergeleek met het geluid van een hommel in een gieter.

In 1979 ontving ze uit handen van Joop den Uyl de Uilenspiegel, omdat zij ‘in het dodentij van de politiek als nuchtere feministe als een Uilenspiegel haar mannetje weet te staan’. Haar stijlmiddelen waren een grote afzakkende bril en scherpe tong.

Activist
Grewel was een van de drijvende krachten achter de opbouw van het Documentatiecentrum Homostudies (Homodok), dat later opging in IHLIA, nu de grootste lhbtqia+-collectie van Europa. Samen met collega Jim Holmes organiseerde ze eind jaren zeventig een bijeenkomst om lesbische en homostudies op de kaart te zetten. Ze wist subsidieaanvragen voor vrouwenstudies en later voor homostudies door de besluitvorming heen te loodsen.

Haar leven verliep niet zonder controverse. Begin jaren tachtig werd ze samen met een andere gast tijdens een interview in de talkshow van Sonja Barend met verf bekogeld, wat opvallende live-televisie opleverde. Toen ze zich in 1983 kandidaat stelde voor het burgemeesterschap van Amsterdam, bleef een benoeming uit. Volgens haar speelde discriminatie daarbij een rol: ‘Toch ben ik behoorlijk ver gekomen. Wat toen door allerlei mensen gesneerd werd over de schande van een ongetrouwde, lesbische burgemeester!’ Aan zichtbaarheid ontbrak het haar in ieder geval niet, ze bekleedde tal van nevenfuncties. Toen ze toetrad tot het NOS-bestuur, merkte Het Parool spottend op:  ‘Rustig vergaderen behoort tot het verleden, het NOS-bestuur krijgt versterking van Annemarie Grewel’

Positiva
Tot in de jaren negentig bleef Grewel actief als columniste bij De Groene Amsterdammer en als lid van de Eerste Kamer, waar zij ook tweede ondervoorzitter was en daarmee als eerste vrouw zitting had in het presidium van de Eerste Kamer.  In de laatste jaren van haar leven leed Grewel aan kanker. Ook tijdens haar ziekte bleef ze actief en sprak ze er open over, al had ze moeite met haar naderende einde. In haar laatste column voor De Groene schreef ze: ‘Ik ben wat minder mobiel, maar omdat ik zo’n positiva ben, denk ik dat dit van voorbijgaande aard is. Onzin dus, maar zo houd ik de moed erin.’

Ze nam geen officieel afscheid van de Eerste Kamer of van De Groene Amsterdammer. Op 27 februari 1998 overleed ze, 62 jaar oud. Ze werd begraven in een knalrode kist op begraafplaats Zorgvlied. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van dat jaar kreeg ze postuum nog 2.633 voorkeursstemmen.